Şamaxı Rayonu: Tarixi və Mədəniyyət Mərkəzi

Azərbaycanın qədim şəhərlərindən olan Şamaxı, Baş Qafqaz silsiləsinin cənubi-şərq ətəklərində, Bakıdan 118 km məsafədə yerləşir. Tarixi mənbələr göstərir ki, şəhər çox qədim dövrlərdən mövcud olmuş və müxtəlif sivilizasiyaların təsirini yaşamışdır. Yunan coğrafiyaşünası Ptolemeyin əsərlərində şəhər «Samaxeya» və «Kemaxeya» adları ilə qeyd edilmişdir. Şamaxı uzun müddət ərəb xilafətinə tabe olmuş, daha sonra isə Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtı kimi iqtisadi və mədəni mərkəz kimi inkişaf etmişdir. XVIII əsrin ortalarında xənlıq statusu almış, XIX əsrin əvvəllərində isə Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olmuşdur. Tarixi dövrlərdə şəhər məscid, karvansara, mədrəsə, hamam, bazar və meydanlarla zəngin olmuşdur. Alman səyyahı Adam Oleari, türk səyyahı Övliyā Çələbi və fransız yazıçısı Aleksandr Dümа şəhərin sosial və mədəni həyatını yüksək qiymətləndirmişdir.

Coğrafi Mövqe və Əhali

Şamaxı rayonu Böyük Qafqaz sıra dağlarının cənub və cənub-şərq yamaclarında yerləşir və təbiəti füsunkar, mənzərəsi cəlbedicidir. Rayonun ümumi sahəsi 1 667,1 km²-dir və əhalisi 2025-ci ilin məlumatına görə 106,7 min nəfər təşkil edir. Şəhər əhalisi 49,8 min nəfər, kəndlərdə isə 56,9 min nəfər yaşayır. Əhalinin 46,7%-i şəhərdə, 53,3%-i kənddə məskunlaşmışdır. Ərazinin hündürlüyü 135 metrdən 2 500 metrə qədər dəyişir və ən yüksək nöqtəsi Gülümdostu zirvəsidir. Rayon həm iqtisadi, həm də kənd təsərrüfatı baxımından əlverişli torpaq sahələri ilə zəngindir.

İqtisadiyyat və Kənd Təsərrüfatı

Şamaxı rayonunun iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı və emalı təşkil edir. Rayon uzun illər ərzində məhsuldar torpaqlardan və əlverişli iqlim şəraitindən səmərəli istifadə etmişdir. Bitkiçilikdə əsas məhsullar taxıl, kartof, tərəvəz, bostan bitkiləri, üzüm və meyvədir. Rayonun üzümlükləri tarixi şöhrətə malikdir və hazırda dövlət proqramları çərçivəsində üzümçülük geniş inkişaf etdirilir. Heyvandarlıq da rayon iqtisadiyyatında mühüm yer tutur; iri buynuzlu mal-qaranın sayı 28 509 baş, xırda buynuzlu heyvanlar 115 785 baş, quşlar 218 342 baş, arı ailələri isə 14 606 başdır.

Rayonda bank xidməti və müasir maliyyə infrastrukturu da sahibkarlığın inkişafına dəstək verir. Burada “Azərbaycan Beynəlxalq Bankı”, “Kapital Bank”, “AGBank”, “Rabitəbank” və “Xalq Bank” filialları fəaliyyət göstərir. 2004–2023-cü illərdə rayonun sosial-iqtisadi inkişafı üçün geniş təmir-tikinti və abadlıq işləri aparılmış, yeni su anbarları, magistral kanallar, yollar və yaşayış binaları inşa edilmişdir.

Təhsil və Gənclərin İnkişafı

Şamaxı rayonunda təhsil qədim tarixə malikdir. Əvvəllər bölgədə mədrəsələr fəaliyyət göstərmiş, XIX əsrin ikinci yarısından isə ibtidai və qız məktəbləri, rus-Azərbaycan məktəbləri açılmışdır. Hazırda rayonda 69 ümumtəhsil məktəbi, 21 məktəbəqədər və 2 məktəbdənkənar uşaq tərbiyə müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Texniki-Humanitar-Təbiət Fənləri Liseyi və Şamaxı Avropa Liseyi xüsusi qabiliyyətli şagirdlər üçün nəzərdə tutulub.

Şamaxı Uşaq-Gənclər İnkişaf Mərkəzi və Ekoloji Tərbiyə və Təcrübəçilik Mərkəzi şagirdlərin yaradıcılıq və ekoloji biliklərinin inkişafında mühüm rol oynayır. Burada müxtəlif dərnək və proqramlar vasitəsilə gənclərin bacarıqları aşkar edilir və sosial aktivliyi artırılır.

Mədəniyyət və Tarixi İrs

Şamaxı Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında xüsusi yer tutur. Min ildən artıq Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtı olmuş bu şəhər bir sıra xarici ölkələrlə ticarət və mədəni əlaqələr qurmuşdur. Tarixi mədəniyyət irsi burada hələ də qorunur: Heydər Əliyev Parkı, Şamaxı İncəsənət Təhsili Mərkəzi, Mirzə Ələkbər Sabirin Ev Muzeyi, Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi və Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemi fəaliyyət göstərir. Rayon həmçinin Xaqani Şirvani, Mirzə Ələkbər Sabir və Alim Qasımov kimi məşhur mədəniyyət xadimləri yetişdirmişdir.

Səhiyyə və Sağlamlıq İnfrastruktur

Rayonun müasir səhiyyə sistemi 131 çarpayılıq Mərkəzi Rayon Xəstəxanası, 15 çarpayılıq Göylər kənd xəstəxanası, 20 tibb məntəqəsi və Müalicə-Diaqnostika Mərkəzindən ibarətdir. Burada kardiologiya, urologiya, nevrologiya, cərrahiyə, onkologiya və digər ixtisaslaşdırılmış xidmətlər göstərilir. COVID-19 pandemiyası zamanı rayon sakinlərinin vaksinasiyası uğurla həyata keçirilmişdir.

İdman və Nailiyyətlər

Şamaxıda sərbəst güləş, cüdo, taekvondo, ağır atletika, atletika və milli xalq idman oyunları inkişaf etdirilir. Rayonun idman infrastrukturu 117 obyektdən ibarətdir: Olimpiya İdman Mərkəzi, stadionlar, idman zalı və üzgüçülük hovuzları fəaliyyət göstərir. Rayondan çıxmış idmançılar müxtəlif idman növlərində respublika və beynəlxalq yarışlarda uğurlar qazanmışdır.